GUDNIINKA HABLAHA SOOMAALIYEED

Guditanka hablaha Somaliyeed

Gabaygan ka hadlaya Gudniinka, waxaa tiriyey gabayaa somaaliyeed oo la yiraahdo Cumar Maclin Hufane. Waa gabay aad uga hadlaya xaaladaha iyo dhibaatooyinka ay habluhu soo mareen ilaa iminkana ay ku jiraan, isla markaana hadaad u fiirsato ku galinaya xamaasad ka hor-tagida iyo dadaal dabar gooyn ah,Somaali oo dhana xil ayaa ka saran in laga dabar gooyo Gudniinka hablaha. Hadaba sidee ugu fudud oo ah u joogin karnaa? Waa in Aabaha iyo hooyaduba ay ka bilaabaan qoskooda sida inantooda,walaashii.
Abwaanku isagoo ka xun caruurtaa xaqdarada loo qalayo:

Gabay (Garbo Duub):

Caado guracan oo reer fircoon inaga soo gaartay
Dhaqan gaar ah oo hablaha ugub lagu gedaadeeyey
Gamuun la ila beegsaday shirqool la ilagadaayey

Jidhkeygii galaalnaa wixii gun iyo baar suumay
Gurdaanka iyo goohiyo wixii gujo la ii geystay
Gelindhexe miyaan xalay hurdada geydh la ladi waayey

Hurgumo igu gaameyd miyaa gama’a ii diidey
Galgalasho miyuu dhinaca baas geesna qaban waayey
Sidii goryaaladii Eles miyaa goradda laadlaadshey

Waabaayada igu gaaxatee oo igu gamaahiirtay
Gubtaanyaddan nafteydiyo waxaa gocashada keenay
Gafkan kuwaan arkyeen marnab iga garaabaynin

Garadarada badheedh ah xumaha aniga la ii geystay
Sida lay gasaaraan malha damqin garaadkiinee
Gamta layga dhigo kaan aqoon bal aan garwaaqsiiyo

Anigoo gaban yaroo curdin ah oo toban gaarin
Oo guudka uun lay daboo golmis daashooda
Bay gacaladii aan jeclaa ii garbo duubtaye

Kolba habar gasaasatoo jirkuba wada gariiraayo
Naxdin miday ka guurtoo guureen indhaha geyrkoodu
Baa guri madow la ii geshee goor iyo ayaanee

Gabiyada kaleetee ee magligagobol ku heertaaye
Golxad wada najiiraysay bay igu gedaadaaye
Gudin bayqaar igu dayeen sidaan geed ahaye

Marka ay gumuuntee hilbaha guudka kala jeento
Malmal wada gaharliyo qodxaa la igu giijaayee
God yar bay banaysaa mar kale mudac ku goobaayee

Xarig gudaha yaal baa lugaha lagu garaaxayaayee
Gelin buu la yaabaa dadkuba gaatin socodkayga
Sidii ruux gaboobaan gargaar ula ka goobaayee

Gadaafadu intaa kuma eke markaan gashaantoobo
Hadba caadadaa igu go’doo godollo naafeyne
Inta geeriyootaa ka badan carro gabiibeedee

Gelbiskiyo arooskayga oofarxad dhan loo guusey
Golayga iyo lookiyo markii ginnida loo leexdoo
Gundhiggii abuurkiyo kolkii talada loo guullo

Gogasha iyo raaxada jirkani waa ka garanuugee
Naxariistu waa u guud qalqiga gaal iyo islaanee
Waxa goobta wiil joogay kaan gooni uga doortay

Mee jacaylku kuu ii gubay een gacalkay mooday
Sidaan xoolo uu soo gattiyo gamaantiisa
Ama guunyadiisii aan dhacay galab intaan duulay

Guhaad iyo dagaal aan filayn igu garmaamayey
Damqashiyo xanuun kuma godlado goodiga daymeede
Waa wadar dareen ii gala gole jibaaxeenee

Hadduu midi galoo yahay kal kali waagan kaa dhimanee
Markaan gaadho bay tahay dhalmadu gedhishiyo ciile
Hilbihii guullamaan hurgumo golongol ooyaayee

Intaasoo dhibaatiyo gef ahi aniga way gaare
Guulahay abuurkiisii baad guluf ku qaadeenee
Maxaad ii giigeysaan nafluhu kala go’aan roone

Dhanqankii gaboobaba mar baa laga gudbaayee
Gabal baw u dhacoo mar mar buu guduri haagaayee
Gabdhaad qodbaysaan waa caado gunimoode

Nin hinaase galay baad warkii warkii meek u gunudeene
Garow nimaan lahayan iyo jaahil baa laygu dawgalaye
Maxaad ii gudaysaan khalqigu kala garaad roone

Diinba kuway gaarin baan falin geeddiyidee
Oon u qurin googoyn hablaha qurux ma guuraane
Idinkuna gonduhun baad jartaan gibilka suuntaane

Guulahay wuxuu sheeginoo quraanku soo guurin
Rasuulkii udgoonaa gar uu gole ka sii deyn
Uu bukhaari soo gaacin uu kutub ku soo gaabin

Nabruud wixii galaaftay oo fircoon genbiyay beeshiisa
Ayuun baa had jeer gabdhaha ugubka lagu gumaadaayee
Miyaad caro ilaahay inay idin gasho iyo godob aadan ka yaabaynin

Waxba guuxu yuu ila durkin waxaan ku gawsiiyey
Qosol hiilimaad buu gala geeddan dirireede
Guurtida dhaqaatiirta iyo gabay nin geeraara

Indheer garaad guhaan madaxu gaammaystay
Naxariista hooyaday ka gudhin gaarida aan daalin
Garab iyo gargaar baan ka sugi talba waa goor eh.

Hordhac:
Fahmidda guditaanka hablaha:
Taariikhda aduunweynaha guditaanku uu soo maray badankeeda qola waliba mar ayay ka hadhay, wadankan ingiriisaka waxaa jirtay in hablahooda la gudi jiray qarniyadii hore ee la soo dhaafay in kastoo si gooni ay u gudi jireen.Laakiin wadamo badan ayaa weli rumeysan guditaanka, waxaa ugu badana Africa,sida Sudan,Somalia, Gana, Nageria iyo qaar kale. Waxaa la moodaa in Umada badankoodu rumeysan yihii in Diinta Islamku fartay in la gudo hablaha taasna aanay run ahayn ee diintu Islamku ka soo hor jeeddo lakiin ay tahay caado/dhaqan xummo.

Hadii dib loo raaco taariikhda guditaanka hablah siday ku bilaabantay iyo halka ay ka bilaabanty lama saxi karo ilaa iminka. Waxaase dadku rumeysan yihiin ay ka qaarada Africa iyo Diinta Islamka, Siday tahay ma jirto wax cadeynaya arintaa.
Gudiniiku maaha wax diinta ku saabsan ee wax dhaqan ah qaranba siduu uu isticmaalloba.ujeedadu waxay tahay in la ilaaliyo inita qodobkeeda taas oo loo ilaanayo ninka guursan doona mustaqbalka,isla markaas ay door weyn ka ciyaarto ninka iyo gabdha isu tagooda Markey guursadaaniyadoo laakiin dhinaca gabadh uun la eegayo iney gudan tahay, waxayna qayb weyn ka qaadataa gabadha qiimeynteeda qofnimo sidaa la rumeysan yahay ama dhaqanku uu yahay.

Dhaqankani waa mid aad loo qiimeeyo taas oo la rumeyo ay gabdha u tahay faa’iido
Xagga caafimaadka iyo nolosheeda danbe. Siday tahay muhiimadu waxay tahay dumarka wadamada sadexaad ay ku raali galiyaan ninmankoodaiyagoo aan awood laheyn ama dhaqaalle ama guurisla markaa ay labaads wada socdaan,taas oo ah midda qudha ee ay ku raaligalin karaan ninmankooda,taas oo muuqatay in ay gabdhu dooran ee uu ninmanku ku kalifayaan gudida, lakiin lama odhan karo ninkaa ayaa ku sii qasbaya lakiin waxay u noqotay caado xun oo ka mid noqotay nolashooda.

Halkee ayaan taaganey manta?

Xuquuqda Dumarku wakhtigan aan joogno aad ayaa looga hadlaa ama at u tahay muhiim. Dhaq-dhaqaas oo hoos yimaada Haayada sama falka xuquuda dadka AmnestyInternational (Promotional work FGM). Xuquuqda Dumarka aduunweynaha manta aad ayay hayadani uga hadashaa isla markaana iyadoo caawinimo xoog ah ka hesha UN convention against Torture taas oo lala tiisan karo qofkii sameeya ee lagu cadeeyo Criminal Court, waxaa kale ay hayadani arimahan foosha xun dawladaha oo dhan si ay fasax u siiyaan inay hawshaas ay ugu fududaato isla markaana u fuliyaan, wadan kastana ay dhigteen wakiil la socodsiiya xuquuda ama xuquu darada dumarka.

1. Xuquuqaha dumarka ugu muhiimsan ee manta laga hadlana waxaa ka mid ah Dilitaanka qarsoodiga ah( invisible crime) taas oo noqonkarta dilitaanka qofka dumarka ah uu ninkeedu dilllo dilitaankaas oo waliba dhowr nooc ah Kufsasho, (Sexual identity).

Dhibaatooyinka uu keeno aad ayuu faro badan yahay .
Siday caadadu ahaan jirtay ama weliba tahay waxaa la gudi jiray(fadhiisin jiray) gabdha dad’a u dhaxeysa 6-9 weliba inanta la nool hooyadeed ama ayaydeed, lakiin gabdha aan markaa la nooleyn waxaa la gaadsiin jiray ilaa 13 keed sabtoo ah wax ka fakrayay ayayna haysan taas oo gabadhaa yari ka xumaan jirtay in la gudin oo ay dareemi jiray waalid la’aanteeda.
Wakhti kasta ha la gaadhee gudninnku dhibaatooyin badan ayuu u keeni jiray hablahaa caafimaad daro iyo nolo xummo badan oo ku soo baxi jirtay markay weynaadaan lakiin caadi loo arkay oo aan dad intooda badan u muuqan.
1. sida gabdha oo dhiigbaxday qalintaanka ka diba ama caabuqda isla markaana ku keenta cudr ama iaydoo kaba kicin midnaba oo halkaa u dhimataba oo nolasheedii halkaa ku weyda iyadoo cudur haynin lasyka qalay.
2.Hday ka kacdo qalitaanka waxaay badanaa gabdha ku keeni jirtay dhibaatooyin maray caadadu ku dhacdo xanuuno badan wey ku heyn jirtay sababtoo ah halkii Ilaahay ugu tallo galay in dhiigana ka soo baxa ayaaku yaraata taasna gabadhu wey xanuunsataa mar kasto oo caado hesho weyna ka sii war wartaa.
3.Mustaqbalka danbe ee gabadhu guursato oo caruur dhali weydo markay dhakhaatiirtu baadhona la ogaado qalitaankii lagu sameeyey wax yeelay oo xidido la goyay weliba intii dibada loo soo baxay ayaa aad loo ogaaday in dhalmada la’aanta dumarka intiisa badan ay sabab u aheyd guditaankii.

Faa’iida ay dadku ama qoyska Somaliyeed rumeysanaayeenisla imnikan walina dad badani oo weliba ku nool Magaalooyinka dibadooda sida dalka Miyigiisa waxaa waxaa weeye.

1.Iyagoo dhaqaale dartii hablahaa gudi jiray sababtoo ah marka inanta laga guursado waxay ka qaadan jireen xoollo badan oo reerkaa initu ka dhalatay ka heli jireen ninkaa guursaday reerkooda, isla markaa lama guursan jirin hadii ayna inantu qodbaneyn oo ninkaa guursanay u arki jiray in inantaas looga horeey.
Taas oo inna tusaysa in Nimanka dartood Hablaahaa yaryar loo dhaawic jiray si loogu raali galiyo, Inantiina ayna lahayn qiimo ama ixtiraam. Markaa inita aan qodbaneynin ay guur waayi jirtay sharaf daran ku noolaan jirtay inta ka hadhay nolasheeda.

Naasohablood.