US Senate: Canaadkii yaa guulaystay yaase laga guulaystay?

Odoridda Odoros ku saabsan US Senate iyo falanqaynta siyaasadda iyo arrimaha bulshada maraykanka:

Afartan saacadood oo ismari waa ah ayaa Jimcihii la soo gabo gabeeyay waa aqalka senateka taas oo Demoqraadiga la loodin kari waayay. Waxaadna moodaa in ay hadda demoqraadiga ku guulaysteen dhafarkii iyo cago juglayntii waqtigan dhow. Dadka siyaasadda indho indheeyaase waxay aaminsan yihiin in Republicanku ay gaareen guul marka loo eego waqtiga fog waayo ujeeddooda maba ahayn in ay hadda qasbaan demoqraadiga ee waxay ka fekerayeen waqti fog iyo inuu madaxweynaha soo dhexgalo oo cambaareeyo demoqraadiga iyo sidii ay hawshiisa isu soo hortaagayaan iyo inuu tuso dadka la diiday inay ahaayeen haween ay ku jirto mid African American ah.

Republicanku ma waayin niman caddaan ah oo ay soo magacaabaan ee magaacidda haweenkan waxaa ka danbaysay ujeedo dheer oo ah in la arko in republicansku wax la rabaan haweenka iyo African Americanka weliba dadka markaan loo danlahaa waa haweenka caddaanka ah oo ay labada xisbiba dadaal ugu jiraan sidii ay u heli lahaayeen codkooda.

Waxaan maalmo hore ka hadlay dagaalka sokeeye ee ka dhexsocda mareykanka consevativeska iyo liberalska. Marka aan leeyahay dagaalka sokeeye kama wado sida kii Soomaaliya oo lagu daadinayay dhiigga Soomaalida ee waxaan ka wadaa dagaalka afka, qoraalka, siyaasadda ee labadan qolo ka dhex socdaa. Dagaal sokeeye oo kan Soomaaliya oo kale wuxuu maraykanka ka dhamaaday 1865 dagaalkaas oo uu ku soo baxay halyay Abraham Lincoln oo joojiyay addonsigii dadka madow mideeyayna waddanka.

Dagaalkaas sokeeye waxaa laga adkaaday gobolladii koofureed ee maraykanka . Dadka badabkood waa iska iloobeen aan ka ahayn dad ku nool koofurta maraykanka oo weli caro ku danbayso kuwaas oo aan laga yaabin inay u codeeyaan madaxweyne ka yimid bariga ama waqooyiga maraykanka welina wata calankii goboladii laga adkaaday ee koofurta maraykanka (Waa kuwii uu murashaxa madaxweynaha e Howard Dean uu soo jiidanayay maalin dhoweyd ee ay baabuurtooda u suran tahay calankii hore ee goboladaas). Doodda kale ee laga soo bilaabo dagaalkaas sokeeye ilaa iyo hadda weli socotaa waa calanka la isku haysto ee Viginia iyo Minnesota.

1865 ayuu askari ka socda Minnesota gacanya ku dhigay calankii ciidankii la jebiyay ee ka socday Virginia ilaa maanta calankaas Minnesota waa laga fur furi la’ yahay. Calankaasi waxa uu yaalaa xaunta taariikhda ee Minnesota dadka dersa dagaalada ayaa waxay leeyihiin haddii ay labadaasi gobol deris ahaan lahaayeen calankaas waa la isku dagaali lahaa. Tobankii sanoba dacwad maxkameed ayay furtaa Virginia oo ka samri la’ calankii laga dhacay. Waa maro duqowday ee adigaba iska qiyaas sida calanka loo qiimeeyo oo looga dhigo wax uusan ahayn. Virginia ayaa sheegan jirtay Minnesota inay leedahay intii aanay noqonnin state madax bannaan 1859. Minnesota oo madax bannaan oo state jira ahayd hal sano keliya ayuu dagaalkii sokeeye dhacay hase ahaa tee waxay askarta reer Minnesota muujiyeen dagaal yahanninmo laga yaabay.

Maxay ku salaysan tahay colaaddan ka dhex socota conservativka iyo liberalka?

Si aan u sharaxno bal aan soo qaadanno labo gabdhood oo la kala yiraahdo Jenifer iyo Denis oo ka wada shaqeeya hal xafiis oo saaxiibo ah haddana kala ah labadan koox ee is haya. Denis waa liberal markaan weydiiyay waxa ka dhigay waxay ii sheegtay in waalidkeed ahaayeen liberal oo ay la dhacsan tahay xornimada haweenka ee ilmo iska soo tuuridda iyo ilaalinta degaanka, qofka sida uu u dhaqmo waxba igama gelin haddii uusan dad kale dhibaato u gaysanaynin mana rabo dawlad soo dhexgasha haweenka iyo dhaqaatiirtooda; ragga ayaa doonaya inay marwalba haweenka u taliyaan haweenka, waa inay xor u ahaadaan inay hadday rabaan ilmaha iska soo xaaqaan.- laakiin fikraddas waa ay dhaxashay.

Jeniifer waa conservative markaan weydiiyay waxay iigu jawaabtay awoowayaashay ayaa ahaa conservative oo xataa awowgaygii dhalay aabahay waxa uu madax u ahaa urur conservative ah oo waxaan ka soo jeedaa qoys ahlu diin ah oo ma ogolin waxa la yiraahdo Gay waxaana u aragnaa inuu yahay denbi sidoo kale ilmaha la isk soo tuurayo waxaan u arganaa denbi ama dil qof aan waxba iska dhicin karin ama aan isdifaaci karin.

Jennifer waxaa kal e oo ay ii sheegatay in ay shuuciyadda neceb tahay iyo wax ay ugu yeertay dawlad weyn waayo dadka ilaahay ma simin dhinaca dhaqaalaha oo waxaa weligeed jiray maskiin iyo taajir faqiirnimada looma eedeyn karo maalqabeenka, mana doonayno dawlad qasab wax uga qaadda maal qabeenada oo wax u dhacda masaakiinta. Masaakiinta in wax la siiyo ma diidani ee laakiin waa inay ahaataa sadaqo iyo wax ka soo go’ay qofka maal ka leh ee aanay noqon wax ay dawladda go’aamiso. Jenifer oo hadalkii sii wadata waxay tiri xorriyadda waan jeclahay laakiin ilmo iska xaaqidda haweenka xoriyad uma arko. – Laakiin fikraddaas waa ay dhaxashay waxay gabdhan isoo xasuusiyeen Soomaaliya sida xun qabiilka looga dhaqmo iyo sida loo dhaxlo xumaantiisa indho la’aan.

Sidaas ayay dad badan u noqdeen kuwo ka tirsan kooxahaas laakiin waxaa mudan in la xuso in ay jiraan dad badan oo maraykan ah oo aan ahayn labadaas koox midna oo ayaga markay codeynayaan ku xisaabtama kii xiiso geliya ama fiiriya arrimaha ay rabaan murashaxa meesha uu ka taagan yahay. Iyo kuwa aan siyaasadba ku jirin oo aanba ogayn waxa addunka ka socda oo ilayn ninba dhan u badiye ku dheereeya cayaaraha, muusikada iyo filimada dadkan waxay qabiir ku yihiin oo la socdaan yaa cayaarta badiyay, yaa hadda heesa, yaa caanbaxay (celebrity) ama dad ku mashquulsan waxbarsho iyo dano gaar ah oo kale oo ay leeyihiin bal aan fiirinno wiilkan aan waraystay oo kooxdan danbe ka tirsan.

Cameron waa wiil 23 jir ah oo ku nool Minnesota waxaan weydiiyay inuu ku hadli karo luqad aan ahay ingiriiri iyo inuu aqriyo joornaal aan ahayn kuwa Minnesota jawaabtiisa waa maya. Waxa aan weydiiyay markii uu joornaalada Minnesota helo qaybaha uu aqriyo waxa uu ii sheegay inuu aqriyo qaybaha madadaalada iyo sportiga.

Markii uu shaqo waayana uu aqriyo dhaqaalaha iyo meelaha jagooyinka bannan lagu soo qoro. Markaan wax ka weydiiyay fikradda uu ka qabo dagaalada dibadda iyo inuu qatar u arko hubka ciraaq lagu sheegay waxaa uu ii sheegay inuusan war u hayn fikradna uusan ka qabin ee laakiin uu rumaynayo wax alle iyo wixii ay dawladda maraykanku sheegto waayo wuxuu yiri ayadaa xogta iyo ammankaba noo qaabilsan oo waxay sheegto uun baa jira.

Cameron keligii ma ahan dad badan ayaa sidaas la qaba oo aanan ka shakinin waxa ay dawladdooda u sheegto Dawladda maraykanka waxay jirtaa in ka badan labo qarni weligeedna gudaha lama soo weerarin marka laga reebo 1812 markaas oo uu soo weeraray super powerkii waagaa jiray waa ingriiska, waxaana uu burburiyay makataddii congresska iyo aqalkii caddaa ee waagaas ka dhisnaa Washington DC. Dadka qaarkii waxaa ku soo dhacda Pearl Houbor iyo dagaalkii labaad .

Dhab ahaantii maba la is bar bar dhigi karoPearl Houbor iyo 911 - NY waayo tan waxay ahayd qalbiga maraykanka una dhow Wall Street qalabka warbaahintana xaadir ayay ahaayeen oo xataa waxaa la daawaday dadkii oo isa soo tuuraya laakiin Pearl Houbor sidaas dadka uma taaban waayo waxay ahayd xero military oo badweyn ku dhextaal.

Arrinta ay dadweynaha maraykanka isku raacsan yihiin waa inay haystaan dawladda adduunka ugu fiican uguna dhaqaale iyo xoog badan ilaalisana xuquuqda aadanaha, xornimada qofka, iyo demoqraadiyadda iyo inay haytaan dastuurka adduunka ugu fiican. Sida talyaaniga u aaminsan yahay inuu yahay aabihii iyo aasaasihii ilbaxnimada reer galbeedka iyo diinta reer galbeedka iyo inuu helay America (Columbus). Dagaalkana wuxuu safka hore uga jiraa inuu ilaaliyo geedkii uu beeray oo uu ku sheego America iyo demoqraadiyadda.


Lauren oo aan la kulmay maalin roob iyo dabaylba ay jiraan isla markaasna ku dheggan dalladda iyo tabeele weyn kuna bannan baxaysa meesha Minnesota looga taliyo keligeed oo ka cabanayso dhibaato sharciga ku hayo gabadheeda iyo will yar oo ay dhashay ayaa arrintaas taageertay waxay tiri ‘ Lixbilood ayaan ku bannan baxayay roob iyo roob la’aan bal sharcigan qaldan oo qoyskaga wax u dhimay inay saxaan wax calaacalkayga iga hoos qaaday ma arag mana aha wax loo dulqaadan karo shaqadaydii baan lumiyaya meel fog baan ka imaadaa waxna iima suurtoobin”.

Markaan weydiiyay ka warran habka maamulka dawladda ma ku qanacsan tahay? Waxay iigu jawaabtay “Yes dawladda waxba ma qabto ee aniga uunbaa dadaalka la iga rabaa iyo sabir ee ugu danbayntii waan heli waxa aan rabo – nidaamka dhulkan Ameerika meel ka fiican ma jirto oo waan ku faraxsanahay ee waqtiga uunbaa igu dheeraanaya. (Soomaali samirkaa ma laga heli karaa- saw waa hore intay qori qaadato jabhad ma noqoteen madaxweyne cimrigiisa 4 sano ka hartay ayay sugiwaayeen) marka dadka maraykanka waxaa ka wada dhaadhacsan inay hastaan dawladdii ugu fiicnayd adduunka badankoodna ma jecla marka madaxweynahooda lagu bannan baxo sida hadda london ka dhici rabta usbuuca soo socda oo qaarkood waxayba leeyihhin annagaa doorannay oo uu madaxweyne noo yahay ee ayaga maxay ka qaadi karaan?.

Liberalka: waa kuwa aan kala jeclayn sida qofku u nool yahay ama jinsiga uu doono gay ama prochoice oo ah xornimada haweenka inay ilmaha iska soo tuuraan iyo kuwo aaminsan in dadka danyarta ay dawladda daryeesho, ama jecel in degaanka la dhawro iyo sababo kale waxay jecel yihiin ururrada shaqaalaha (Unions) waxyaabo kale oo ay ogol yihiin waa jiraan.

Conservativeska: waa labo nooc oo kala ah:

Fiscal conservative: oo ah kuwa dawladda weyn neceb iyo canshuur ururrinteeda badan iyo barnaamijyadeeda daryeelka ee badan waxayna aaminsan yihiin in faqiirka asaguba uu shaqaysto oo wax tabcado oo aanay dawladdu ayaga lacag u weydiinin. Sidoo kale ma rabaan in dawladdu soo faragashato qiimaha mushaarka ee la siiyo shaqaalaha waxayna neceb yihiin ururada shaqaalaha (Unions) waxay jecel yihiin inay helaan lacago dawladda oo lagu bixiyay si xun si ay dawladda u dhaleeceeyaan . Mararka qaar waxay sameeyaan xisaabi xil ma leh qaran oo aan loo dirsan. Qoladan oo lagu xanto inay lacagta aad u jecel yihiin ama caabudaan waxyaabo kale oo ay ku ad adag yihiin waa jiraan

Social conservative: Waa koox badanaa aan lacagta sida kuwa kale u jeclayn oo u badan dad diin ku xiran ama wax diin ah ku hartay oo waxay aaminsan yihiin in rag iyo haween keliya isla noolaadaan isna guursan karaan qoysaska noocaan ah la daryeelo kuwa aan sidaas ahayn u arka debmbiilayaal. Schoolkana caruurtana aan loogu dhigin dadka daanyeer ayuu ka soo jeedaa . waana pro-life oo ma oggola ilma iska soo xaaqidda umana arkaan xornimo la siiyay haweenka ee waxay u arkaan dil la dilay caruur uurka ku jirta oo nool oo aan is difaaci karin waxaa kale oo ay jecel yihiin inay caruurahooda gaystaan dugsiyo u gaar ah mararka qaar si ay ugu tarbiyaystaan caruutooda sidii ay jecel yihiin. Waxyaabo kale oo ay muxaafid ku yihiin waa jiraan.

Unionska iyo waxa ay ku soo kordhiyeen maraykanka:

Shuuciyadda oo ku soo caanbaxday u danaynta shaqaalaha iyo nacaybka maalqabeenada ayaa qarnigii labaatanaad billowgiisii gilgishay dunida reer galbeedka ilaa la sameeyay NATO iyo qalalaasihii Cuba iy xiriddii uu xir xirijiray dadkii madaxda ahaa ee uu tuhmay inkii senatek u qaabilsanaa daba galka dawladda ee la oran jiray Senator MCarthygii Wisconson laga soo dooran jiray kaasoo xir xiray dad badan. (Waa meehsa uu hadda haysto senator Colemanka Minnesota). Shuuciyaddii qatarta weynayd waxaa la oran karaa waxaa hab fiican la yimid oo maraykanka ka badbaadshay Unionska.

Ururrrada shaqaalaha (Unions) waxay ku guulaysteen in maalqabeenadii loo shaqaynayay ee capitalistada ahaa joojiyaan caruurtii u shaqaynaysay, inay yareen saacadihii badnaa ee la shaqayn jiray inay hagaajiyaan goobaha shaqada ama nabalgeyada shaqaalahana sugaan, inay oggolaadaan fasax nasasho, inay oggolaadaan in shaqaalaha la siiyo fasax jirro oo aan la ruqsayn haddii ay jiradaan, in xataa marka shaqaalaha lacag la siiyo markii ay xataa fasax sanadeed ku maqan yihiin, in umulaha la fasaxo ee aan la ruqsayn iyo xataa mararka qaarkood in shaqaalaha iyo caruurtoodaba waxbarasho iyo daryel caafimaad loo helo iyo in mushaar fiican ay helaan shaqaalaha. Guulaha ay unionska soo hoyiyeen ma la koobi karo.

Maxaa ilmo iska soo xaaqidda (abortion)ka dhigay qodob sidaas u muhiimsan oo ay ku loolamaan siyaasiyiinta Maraykanka?

Siyaasiyiinta maraykanka waxaa hogaamiya ra’yiga dadweynaha oo qofkii fahmi waayaa ama la socon waayaa uu haadaan ka dhacayo inkastoo ay jiraan kuwo yar oo waxa ay qabaan soo bandhiga si daacadnimo mararka qaar ayagoo og cawaaqibkeda. Marka laga hadlayo ilmo iska soo xaaqidda waxaa laga wadaa codka haweenka oo badankood aaminsan abortion waayo waxay u arkaan xornimo iyo inay waxay doonaan samayn karaan iyo dawladda oo aan amuurahooda soo faragashanayn.

Haweenka codeeyaa ee waddanka maraykanka waa ay ku dhow yihhin 100 million marka labada xisbiba waxay ku hawlan yihiin soo jiidashadooda. Demoqraadiga waxay aaminsan yihiin inay u sahlan tahay inay haweenka soo jiidan karaan ayagoo oogu baaqaan xornimada ilmo iska soo xaaqidda. Waxaa kale oo la ogyahay in haweenku ku yar yihiin fiscal conservativenimada taas oo ah arrinkale oo ay demoqraadiga ku jcel yihiin haweenka. Republicanka waxa ay isticmaalaan inay haweenka ku gaadaan kaniisadaha oo yiraahdaan ilmo iska xaaqidda xornimo ma aha waxayna had iyo jeer ku fikiraan siday u soo jiidan lahaayeen haween badan. Arrinta senateka ee dhafarka iyo dooda waxa ka danbeeyay waxay ahayd soo jiidasho haween .

Marka ay demoqraadiga lahaayeen saddexdan haween uma qalmaan garsoorka waxay ka wadeen saddexdan haween ma aaminsana xornimada haweenka (abortion) marka madaxweyne Bush uu soo magacaabay saddex haween ah republicansku waxay tusayeen in ay haweenka jecel yihiin. Hadda waxay u muuqataa in demoqoraadiga la loodin waayey laakiin dadka iyaasadda maraykanka odorasaa waxay leeyihiin waxaa guulaytay republicanska waayo dadka ayay tuseen in madaxweynaha la dhibay iyo waxay soo wadaan kuwo badan oo haween u badan markaasna uma sahlanaan doonto inay demoqraadiga diidaan.

Demoqraadiga waxay ilaa hadda Bush u ansixiyeen ilaa 164 qof waxayna diideen ilaa 4 keliya. Faragelinta Bush iyo canaantii uu u gaystay Senatorrada demoqraadiga waxaa la filayaa inay saamayn ku yeelandoonto demoqraadiga waayo dadka maraykanka ama ha necbaadaan ama ha jeclaadaan hadalka madaxweyne Bush miisaan ayuu agtooda ka leeyahay waayo waa madax wenynihii dalka. Ugu danbaytii republicansku waxay rabaan in ay wejiyada bedelaan oo soo magacaabaan minority gaar ahaan haween taas oo ay filayaan in demoqraadiga ku adkaan doonto inay marwalba diidaan.

Goormay African Americanka ka soo wareegeen Republicanska una wareegeen Demoqraadiga?

Dadka maraykanka lixdamaadkii isbedelada ka dhacay ma yarayn ma ahayn in African Americanka faquuqii laga daayay oo keliya iyo in la dilay madaxweyne JK Kennedy iyo dilkii labadii hoogaamiye ee African Americanka ee Dr. King Jr. iyo Malcom X. lixdamaadkii waxaa kale oo dhacay isbedel wayn. African Americanka ayaa ka wareegay Republicanka una wareegay demoqraadiga waxayna ahayd lama filaan. Waayo African Americanka waxay ka tirsanaayeen xisbigii Abraham Lincoln (Republican) kaasoo xoreeyay addoontii madoobayd. Waxayna ka soo qaban jireen jagooyin sare weliba mar bay ka buuxeen congresska dhamaadkii qarnigii 19naad.

Xisbiga demoqraadiga waxaa uu ahaa xisbigii dhibi jiray African Americanka wuxuu helay hoogaamiyeyaal fiican wuxuuna ka faa’iidaytay fursaddii civil right movements asagoo la saftay African Americankii uu dhibi jiray. Kacdoonkka keliya ma ahan ee waxaa lixdamaadkii is bedelay xaaladaha dhaqaalaha iyo bulshada iyo siyaasaddaba sidaa darteed ilaa hadda dadka African Americanka ah waxay daacad u yihiin xisbiga demoqraadiga . Suaasha la isweydiinayaa waxay tahay maxay xaaladda African Americanka horumarka dhaqaale iyo waxbarsho ula jaan qaadi la’dahay caddaanka? Iyo ma suurtoobi kartaa inuu dhaco isbedelkii lixdanaadkii oo kale?

Mahamoud Wardhere Mahamoud Wardhere Mahamoud Wardhere

By.
Mahamoud Wardhere
mnwardere@yahoo.com

Somaliroots

Alfaproduction@yahoo.com