Maxaa Ka lifay Dhisidda Maamul Gobeleedka Puntland?

Qore Faysal Axmed Xasan

Muddo imminka laga joogo saddex iyo toban sanno ayeey Soomaaliya la’ayd dawlad dhexe oo kulmisa shicibka Soomaaliyeed. Shacbiga Soomaaliyeedna waxay la kulmeen dhibaatooyin faro badan intii ay Soomaaliya ahayd dawlad la’aanta. Dhibaatooyinkaasna waxaa ka mid ah cusbitaal la’aan, askar la’aan, iskuul la’aan iyo hoggaan la’aan ay u wada simman yihiin shicibka Soomaaliyeed. Waxay ahaayeen kuwo ay ka wada sinnaayeen oo ay uwada dhammaayeen kulligood.

Dad iyo dawlado badan ayaa isku dayay in ay xal u raadiyaan xallinta muskhkilooyinka dawlad la’aantu keentay. Kuwaasi waxay iskugu jiraan shicib iyo dawlado saaxiibo la ah beelaha Soomaaliyeed. Shicibkan isku dayay xal raadinta Soomaaliyeed waxaa ka mid ah shaqsiyaad calooshooda la ciyaar ah, oo calooshooda uun u shaqaysta, ka fikira dan gaar ah, jecelna in ay shicibka Soomaaliyeed u isticmaalaan dantooda shaqsi. Inta badana waxay kuwaasi ku mashquulsan yihiin sidii ay xukunka u hanti lahaayeen.

Dawladaha xalka ku dayay waxaa ka mid ahaa dawlada Imbiraadooriyadda Maraykanka, wadamadda ka tirsan IGAD – Itoobiya, Kiinya, Yugaandha iyo Jabuuti, Jamciyadda Carabta, Jamciyadda quruumaha midoobay iyo kuwa qaaradda Yurub.

Dawlada Imbiraadooriyadda Maraykanka iyo hoggaamiyaheeddii bishii Diseembar sagaalkeeddii, sannadkii 1992 Madaxweyne George Bush – kan wayn waxa uu adduunka u soo bandhigay xal uu ku badbaadinayay shicibka Soomaaliyeed, kaasoo uu ugu yeedhay Rajo Dib u Soo Celin. Wuxuuna isugu keenay magaalada Mugdi-disho ciidan gaaraya 36,000 kun oo ka tirsan xoogga dalka ciidanka imbiraadooriyadda Maraykanka, kuwaasoo shaqadooduna ay ahayd badbaadinta shicibka xoogga darran, iyo raashinsiinta dadka abaartu saamaysay, kuna sugnaa Soomaaliya. Inkasta oo dhibaatadaas intaa le’eg adduunka oo dhami ka gilgishay, haddana madaxda iyo indheergaradka Soomaaliyeed in yar baa aqoonsatay, iskuna dayay in ay wax ka qabtaan. Barnaamijkaas Rajo Dib u Soo Celin ee Madaxweyne George Bush – kan wayn wuxuu ahaa mid guulo wayn laga gaaray, inkastoo kuwii danta gaar lahaa ay ka horyimaadeen markii dambe, haddana waxa uu ahaa mid badbaadiyay dadkii tabaalaysnaa ee Soomaaliyeed.

Nimankii markooddii horeba danta gaarka lahaa ee doonayayna in ay xoog ku xukumaan beelaha Soomaaliyeed, oo ay dilaan, dhacaan qofkasta oo jecel in uu sammeeyo wax wanaagsan ama jecel in uu u hadlo shicibka Soomaaliyeed. Nimankan dunidda inteeda kale u taqaano dagaal oogayaal waxay ka soo horjeedaan isukeenida shicibka Soomaaliyeed maxaa yeelay, dagaal oogayaasha waxaa taageersan beelo faro badan, raalina ka ah, kana ahaa dhaca iyo burburinta dhulka, dalka iyo hantiddii shicibka Soomaaliyeed. Runtii waxaa la odhan karaa waxay kuwani yihiin tuugo isku bahaystay dan shaqsi oo ku salaysan dan, aan lacag ku samayno wakhti aad u yar (koobban). Inkastoo intoodii badnayd ay naftoodii qaaliga ahayd ku waayeen oo ayba ka tageen dunidda korkeeda iyaga oo lacag la’aan ah, oo aan hantina aan lahayn. Haddana intooda kale kuma aynaan quus-qaadan ee waxay sii wadeen madax adkaantooddii ku salaysnayd dhac oo misna burburi hantida iyo dhaqaalaha ummadda Soomaaliyeed. Waxaana qarsoodi ahayn in ay cadaysteen ka soo horjeedistooda nabad u helidda dhibaatadda ku soo habsatay ummadda Soomaaliyeed oo uu mid kastaaba uu aaminsan yahay in uun isaga madax u noqdo beelaha Soomaaliyeed, haddii kalese uu wadanku burburo. Taasoo micnaheedu ka dhigan yahay Cad yahoow ku cunay ama ku ciideeyay.

Dagaal oogayaasha qaarkood waxay ka soo horjeesteen dawladihii u yimid in ay badbaadiyaan shicibkii Soomaaliyeed oo ay sheeganayeen in ay maamulaan. Kuwanina waxay ahaayeen dagaal oogayaashii dagaalka ku qaaday dadkii iyo dawladihii u yimid in ay badbaadiyaan shicibkoodda oo ayba ku dileen tiro dad badan oo suxufiyiin ah, aqoonyahanno Soomaali iyo kuwa aan ahayn Soomaali intaba. Dagaal oogayaashana waxay noqdeen kuwo dhaawaca saaxiibtinimaddii iyo wada shaqayntii ummadaha kale la lahaayeen shicibka Soomaaliyeed. Waxaana nasiib darro noqotay in ay ka faa’iidaysan waayaan Rajo Dib u Soo Celin oo ay wakhtigooddii ku lumiyeen micno darro iyo iyaga oo ku dhawaaqaya ‘Soomaaliya ayaa dagaal lagu soo qaaday. Kaca la dagaalama diir cadka iyo taageerayaashiisa iyo wax la mid ah.’

Taasina waa misna waala shicibka Soomaaliyeed. Dadkii ku sugnaa Mugdi-disho ee uu hogaaminayay Dagaal-ooge marxuun Maxamed Faarax Caydiid waxay isticmaaleen hanjabaad iyo caga juglayn aynaan marnaba ka qarsan dunidda inteeda kale. Waxaana ka mid ahaa hanjabaadahooddii ay u gaystayn Barre Sare Saciid Sheekh Samatar oo lataliyaha u ahaa shirkadda ABC (maqalka iyo muuqaalka) oo ay si cad ugu sheegeen ‘haddii aadan ka tagin Mugdi-disho naftaada ayaa lagaa qaadi’ Waxaa kale oo aynaan maskaxda u sheegin Rabbi uun baa nafta qaada dhimashaduna in ay xaq tahay.

Dadka oo dhamina ay dhimanayaan. Aniga shaqsi ahaan maalintii hanjabaadu dhacaysay waxaan warkan ka dhagaysanayay Shirkadda ABC (maqalka iyo muuqaalka) wariye Ted Koppel barnaamijka Nightline haddana Barre Sare Saciid Sheekh Samatar waxaa ka muuqday wadannimo iyo jeclaansho uu wadankiisa Hooyo u qabo. Inkastoo uusan ku faraxsanayn hanjabaadooda, uuna aad u xiisaynayay dhulkiisa iyo dadkiisa dhibaataysan oo ay gaajadu iyo dhibaatadu ka muuqatay oo meel walba looga soo gurmaday, misna uu ka maqnaa wakhti dheer oo uu Barre Sare ka yahay Jaamacad ku taala wadanka Maraykanka. Taasina waxay ahayd fal aad u xun, oo dadka badankoodu u arkayay khalad haddana aynaan waxba ka qaban karin. Dagaal-oogayaasha noocan ah waxay wax u dhimeen qaranimadda iyo wada shaqaynta ummadda Soomaaliyeed.

Markii uu Imbiraadooriyadda Maraykanku ka quustay, naftoodiina ku waayeen ayuu waxa uu go’aansaday in uu iskaga soo baxo dalka Soomaaliya. Ka soo bixiddan waxaa sababay mudanayaal badan oo ka tirsan Aqalka Sare ee lagu maqacaabo Sannaddka qaar ka tirsani waxay markiiba dalbadeen in Ciidamadda xoogga dalka iskaga soo baxaan dalka Soomaaliya. Qaar kalena waxay ku dareen in dadkani aynaan ahayn dad raashin la’aan ka muuqdo sidaadaraadeed waa in aynu faraha kala soo baxnaa dalka Soomaaliya. Imbiraadoooriyadda Maraykanka faraheeda ayeey kala soo baxday arrimaha Soomaaliya. Waxaa isku hadhay ummaddii Soomaaliyeed oo la iskaga soo dhexbaxay beelihii Soomaaliyeed iyo dagaal-oogayaashii. Inkastoo mar walba Imbiraadooriyadda Maraykanku ay sii waday taageeradeeddii taasoo hadda noqotay mid dadban oo aan toos ahayn, laakiin aan marnaba ka joojin taageeradeedda iyo caawinaanteeddii ay u hayso dadka iyo dalka Soomaaliyeed. Waa badan tahay taageeradda Imbiraadooriyadda Maraykanku u gaysatay ummadda Soomaaliyeed intii ay ahayd dawlad la’aanta.

Waxaa kaloo soo baxay kooxo Soomaaliyeed oo aaminsan in ay kala jaraan ummadda Soomaaliyeed oo u arka in ay iyaga dani ugu jirto kala goonta beelaha Soomaaliyeed. Kooxddan oo uu wakhtigani uu hoggaamiyo Daahir Riyaale Kaahin, oo dawladdii uu hoggaaminayay marxuun Madax Weyne Maxamed Siyaad Barre uu ka ahaa basaas ama sir doone. Ninkan iyo taageerayaashiisa waxay mar walbaba ku hawlan yihiin ka go’idda ummadda Soomaaliyeed inteeda kale iyaga oo inta badan ku doodaya dhulka go’aya waa dhulkii la odhan jiray ‘British Somali land’ af Soomaaligana ku noqonaya ‘dhulka Soomaalida ee Ingiriiska’.

Dooddan inta badan waxay ku salaysan tahay qabiil iyo ka carar ay ka cararayaan dadka Soomaaliyeed intiisa kale iyo sheegasho dhul aynaan degin, walligood arag, tegin, waxna ka aqoon. Laakiin haddii dooddoodu ku salaysnaan lahayd waxaanu la go’aynaa gobolkayaga iyo Waqooyi Galbeed waxaa dhici kari lahayd in ay wax u suurto geli lahaayeen.

Laakiin, wakhtigoodii waxay ku lumiyeen been abuur, shicib been u sheeg iyo dad kala iibis joogta ah. Taasina inta badan dadkay kala kaxaysaa, isumana keento dad wax wada dhisaya maxaa yeelay, qof waxa uu ku joogaa dawersi iyo taano i sii – Magan Alle. Waxayna ku dhisan tahay dhaqankii hore ee qaybi oo xukun. Run ahaantii, qaybi oo xukun waxa taageeri jiray ama isticmaali jiray dad xirfad dheer, aqoon dheer, garasho dheer iska lahaa, maskaxdooda gaabana ka sarraysay.

Magaalada Mugdi-shana waxa loo kala qaybiyay labo qaybood oo is xoog le’eg – Koonfurta iyo Waqooyiga. Labadana waxaa ka taliya dagaal-oogayaal keli taliyaal ah, inkastoo aynaan mar qudha odhan waxaanu ka go’aynaa Soomaalida inteed kale, haddana, dadkii iyo dalkii Soomaaliyeed waxay u kala qaybiyeen qabiilo iyo kooxo hubaysan. Magaaladii Mugdi-sho waxay noqotay tuulo mugdi ah oo dadka lagu dhaco hantidooda. Iyaguna waxay oggol yihiin in ay iyaga uun u taliyaan wadanka intiisa kale, mana garanayaan sidii ay ku xukumi lahaayeen. Dooddooduna waxay tahay annaga ayaa Mugdi-sho xukuna taasoo ah caasimadda Soomaaliya. Madaxweynaha Soomaaliyana waa qofka haysta Aqalka Ummadda, Markaas Xuseen Maxamed Faarax Caydiid waa Madaxweynaha Soomaaliya haddii aan aqbalno doodaas ka taagan Mugdi-sho. Laakiin Mugdi-sho ma tahay caasimadda ummadda Soomaaliyeed? Mase noqon kartaa maadaama ay dhiig badani ku daateen?

Dawladda Talyaaniga iyo dawlado kale oo ka tirsan ururka reer Yurub waxay isku dayeen in ay Soomaaliya ka dhisaan dawlad laakiin kuma aynaan guulaysan maxaa yeelay, daacad kama aynaan ahayn nabadaynta ummadda Soomaaliyeed. Waxayna mar walba jeclaayeen in ragg qaarkood iyaga matelaan, kamana aynaan hadal hab maamuleed ummadda Soomaaliyeed lagu xukumi karo. Sidaadaraadeed dadka qaarkiina waxay u arkeen inay raggooda ay taageerto wax la wado, taasina waxay wax u dhintay nabadayntii ay ka dhex samayn lahaayeen ummadda Soomaaliyeed.

Caalamka Carabta waxay isku dayeen in ay xaliyaan dhibaatada ummadda Soomaaliyeed ku soo habsatay, inkastoo Soomaalidu ku maahmaahdo ‘ninkii tiisa daryeela ayaa mid kale ku dara’ Waddamada Carabta waxaa haysta dhibaatooyin aad u faro badan, intooda badan madaxdoodda waxay yihiin keli taliyaal, danaystayaal mar walba eega dantooda gaarka ah. Waxay isku dayeen in ragg qaarkood ay lacagsiiyaan ayna ku fushadaan danahooda shaqsi amaba toodda qaran. Tusaale, dalka Masar waxay qabanqaabisay bishii Diseembar, sannadkii 1997 nabadayn ay ugu yeedhay dawlad dhisid, inkastoo dagaal-oogayaasha qaarna u yeedhay, kuwa kalena aynaan u yeedhin. Nabad raadinteedana waxay noqotay mid aan lagu guulaysan, maxaa yeelay, ummadda Soomaaliyeed ma ahayn kuwo u dhan.

Waddamada IGAD ee safka hore sida Kiinya, Jabuuti, Ugaansha iyo Itoobiya waxay isku dayeen in ay hishiisiiyaan ummadda Soomaaliyeed, iyaguna waxba ma xalin. Bishii Maajo Sannadkii 1998 waxaa laga maarmi waayay in ummadda Soomaaliyeed ay iyagu xal raadiyaan. Waxaana magaalada Garoowe ku shiray ururo siyaasadeed saddex xisbi ka socday (Urur siyaasadeed matelayay Dhulbahante, iyo Warsangeli oo dhinac ah, Majeerteen iyo Awrtable iyo Laylkase oo dhinaca kale ah.

Beelahan oo ku abtirsada dhammaantood beesha Daarood, waxay ururaddii ay hoggaminayeen Maxamed Cabdi Xaashi iyo Cabdullaahi Yuusuf Axmed, waxgarad kale, caaqilo, nabadoono iyo issimmo isku afgarteen in ay ka wada hadlaan mustaqbalkooda iyo dhisid maamul goboleed ay ugu yeedheen Maamul Goboleedka Puntland. Maamul Goboleedkan waxaa isugu yimid lix gobol oo kale ah: Bari, Nugaal, Sool, Koonfurta iyo Barigga Sanaag, Koonfurta Togdheer, iyo Galbeed Mudug.

Waxayna isku af garteen in kuraasta Golaha shacabka lagu qaybsado gobol gobol. Tirada Golaha Shacabka waxaa lagu koobay 65 xildhibaan oo ka kala yimid goboladdan soo socda: Galbeedka Mudug, Bari, Sool, Nugaal iyo Sanaag (Koonfurta iyo Barigga Sanaag iyo Koonfurta Togdheer (Cayn). Iyadoo aan wax kuraas ah aan loo goon dayn Gobolka Cayn (Koonfurta Togdheer). Tanina waa khiyaamo, una baahan in la saxo sida ugu dhakhsaha badan. Mana ahan in lagu xidho xujo ama samaysi gobolo hor leh si ay haddana u helaan kuraas kale. Koonfurta Togdheer ma’ahan gobol cusub waxa uu la mid yahay Sanaag (Koonfurta iyo Barigga Sanaag) iyo Mudug (Galbeedka Mudug) miyeen habboonayn in ay Cayn (Koonfurta Togdheer) hesho kuraasteeda sida ay u heleen goboladda kale. Waa haddii wax lagu qaybsaday gobol gobol amaba haddii beelaha lixdan gobol ay wada samaysteen hab maamuleed ay ugu yeedheen maamul Goboleedka Puntland. Waxaa loo baahan yahay in mudanayaasha beelaha reer Cayn (Koonfurta Togdheer) ay helaan kuraastooda.

Su’aasha aynu u baahanahay in aynu iswaydiino waxay tahay. Maxaa loo ilaaway kuraastii Cayn (Koofurta Togdheer)? Maadaama ay goboladda kaleba ay heleen mudanayaal metesha (sida kuwa ka socda qaybta ka tirsan Galbeedka Mudug, Sool, Bari, Nugaal iyo Koonfurta iyo Barigga Sanaag una hadla gobolladooda).

Dawladaha safka hore kamana aysan daalin marnaba in ay dawlad ka dhisaan Soomaaliya. Dhammaadkii sannadkii tagay bishiisii Oktoobar, sanndkii 2004 waxaa dawladaha IGAD dhiseen dawlad hor leh oo uu hoggaaminayo Cabdulaahi Yuusuf Axmed. Iyadana bal aynu eegno halka ay ku dambayso. Markii Cabdullaahi Yuusuf Axmed, Madaxweynihii hore ee Puntland uu noqday Madaxweynaha dawlada Federaalka Soomaaliya, waxaa markiiba loo dhaariyay madaxweynaha Puntland Maxamed Cabdi Xaashi oo ah halyeey, rug cadaa ah, una soo halgamay qadyada reer Puntland, qayb wayna ka soo qaatay dhisidii Maamul Gobeleedka Puntland.

Maamulka Daahir Riyaale ee Soomaali diidka ah ayaa dagaal ku soo qaaday dhulka Puntland iyaga oo dhexda u soo galay ilaa iyo 190 KM. Madaxweyne Maxamed Cabdi Xaashi si wacan ayuu u metelay dadkiisa. Laakiin, General Maxamuud Muuse Xirsi waxa uu eed dusha kaga saaray Madaxweyne Maxamed Cabdi Xaashi iyo Madaxweyne ku xigeenka Maxamed Cali Yuusuf (Gaagaab) ku eedeeyay in ay labadoodu masúul ka yihiin dagaalka ay soo qaadeen maamulka Soomaali diidka ah (mar uu la hadlayay Idaacadda SBS). Intaa kuma ekaane waxaa uu ka shanqadiyay in uu heshiis la galay Cabdullaahi Yuusuf Axmed Yeey, uuna isaga u ballanqaaday in uu noqdo Madaxweynaha Puntland.

Madaxweyne Maxamed Cabdi Xaashi iyo Madaxweyne ku xigeen Maxamed Cali Yuusuf (Gaagaab) waxay eegeen danta shacabka reer Puntland waxayna ku dhawaaqeen doorasho. Doorashaddii waxaa ka dhacay ceeb, reebtayna foolxumo iyo iyadoo abuurtay isbarasho hor leh oo dhex marta qabiilladda ku midoobay Maamul Goboleedka Puntland. Dadka reer Puntlandna ay ogaadeen kuwo dhibka dadka ka dhex shidaya, oo had iyo jeer ololinaya, doonayana in dadka reer Puntland ay kala tagaan.

Laakiin, Maamulka Soomaali diidka waxay u dabaal degeen si aad u sarraysa, iyagoo u arkaya in ay guulgaareen oo ka adkaadeen Madaxweyne Maxamed Cabdi Xaashi iyo Madaxweyne ku xigeen Maxamed Cali Yuusuf (Gaagaab). Sidaadaraadeedna, dadka degan Sool, Koonfurta iyo Barigga Sanaag iyo Koonfurta Togdheer (Cayn) ay taageeri doonaan Maamulka Soomaali diidka ah. Taasi dhici mayso waana habeenkii xalay oo kale. Miyuu soo noqonayaa? Jawaabtu waa maya.

Ninkan Maxamuud Muuse Xirsi waa ninkii isagoo ku nool Ottawa, dalka Kanada, Puntland u yimid hiil qabyaaladeed si uu ugu hiiliyo Jaamac Cali Jaamac oo ay isku reer yihiin, kadibna waxa uu la hishiiyay Cabdullahi Yuusuf Axmed oo ay ka soo wada jeedaan hal reer (Maxamuud Saleebaan, Majeerteen). Maxamuud Muuse Xirsi waxa uu ku doodi jiray intaan loo dooran Madaxweynaha Puntland, Cabdulaahi Yuusuf Axmed baan heshiis ku wada galnay jaqaddan Madaxweynaha ah markastana waa in hishiiskii uu Cabdullaahi Yuusuf Axmed ka soo baxaa. Taasi waxay ahayd qorshihii Maxamuud Muuse Xirsi ku yimid jaqada Madaxweynaha Puntland, laakiin muxuu aaminsan yahay Maxamuud Muuse Xirsi?

Maxamuud Muuse Xirsi waa nin la ogaa in uu taageero xisbiga SNM ee Soomali diidka ah, markastana waxa uu odhan jiray waxaan Puntland u tagayaa in aan Dhulbahante iyo Warsangeli ka saaro Puntland. Ma ka saari doonaa? Haddii uu ka saarana maxayba awalba ku haysteen? Mar ay waraysatay Idaacadda Hornafrik ee ka soo baxda magaalada Mugdi-sho waxa uu caddeeyay in uu habayndoono ciidanka Maamul Goboleedka Puntland. Taas macnaheeda waxa weeye ciidanka ayaan kala dirayaa. Haddii uu kala diro ciidanku maxay samayn doona? Maamul Goboleedka Puntlandna ma sii jiri doontaa? Waxay ila tahay waa maya. Maxamuud Muuse Xirsi waxa uu gudagalay barnaamijkiisii uu ku kala furfurayay Maamul Goboleedka Puntland. Ma is tiri Maamul Goboleedka Puntland waa baaba’ayaa. Bal aan eegno halka uu ku dambeeyo.

TIXRAAC

-“Maxaa ku dhacay mudanayaasha Koonfurta Togdheer ee Gobolka Maamuleedka Puntland?”: Hanad Magazine, Fall/Winter 1998: 10.
-Guest Column, “Somali clans are the key”: NEW African IC Publications Limited, June, 1995:20.
-SBS Idaacadd ka soo baxa dalka Ostaraaliya: Idaacadda SBS
-ABC News Nightline barnaamijka wariye Ted Koppel
-Idaacadda Hornafrik waraysigii Generaal Maxamuud Muuse Xirsi

Faysal Ahmed Hassan
Toronto, Canada

Fiiro Gaar ah: Aragtida qoraalka waxaa leh qoraaga ku saxiixan, kana tarjumi maayo aragtida Somaliroots.com